Sơ đồ đường đi của điện
Hãy nhìn hệ điện mặt trời như một đường ống một chiều: ánh sáng vào ở tấm pin, đi qua biến tần, qua tủ điện rồi tới ổ cắm trong nhà. Ở mỗi chặng điện được đổi dạng hoặc được bảo vệ. Hình dưới vẽ đúng thứ tự đó cho một nhà phố ở miền Bắc, gồm cả nhánh pin lưu trữ (nét đứt) chỉ có ở hệ hybrid.
Điều quan trọng nhất của sơ đồ: điện mặt trời không thay lưới điện mà chạy song song với lưới. Ban ngày, thiết bị trong nhà dùng điện từ tấm pin trước; lúc mây hoặc lúc nhà dùng nhiều hơn mức tấm pin đang phát, phần thiếu tự lấy thêm từ lưới mà không ai phải bật tắt gì. Buổi tối tấm pin nghỉ, nhà dùng điện lưới như trước, trừ khi có pin lưu trữ.
Tấm pin: nơi điện được tạo ra
Mỗi tấm pin gồm nhiều tế bào quang điện silic ghép nối tiếp, phía trước là kính cường lực, khung nhôm bao quanh, mặt sau có hộp đấu dây. Theo Bộ Năng lượng Mỹ, tế bào quang điện hấp thụ năng lượng ánh sáng, làm các hạt mang điện chuyển động và điện trường bên trong tế bào đẩy chúng thành dòng điện. Dòng điện này là điện một chiều, giống điện của ắc quy.
Hệ trọn gói của SOLIQ dùng tấm đơn tinh thể (mono) 600 Wp mỗi tấm. Con số 600 Wp là công suất đỉnh đo trong phòng thử chuẩn; trên mái thật, tấm phát ít hơn vì nhiệt độ, góc nắng và bụi. Vì vậy người ta tính sản lượng theo năm chứ không nhân công suất với số giờ trong ngày. Ở Hà Nội, mô phỏng PVGIS cho khung nghiêng 10° hướng Nam ra khoảng 1.060 kWh cho mỗi kWp mỗi năm, tức trung bình chừng 2,9 kWh mỗi ngày. Tháng nào cao, tháng nào thấp xem ở bài điện mặt trời mùa đông miền Bắc.
Các tấm được nối thành chuỗi (string) để cộng điện áp lên mức biến tần làm việc được. Vì nối tiếp, một tấm bị bóng che có thể kéo cả chuỗi xuống, nên khi khảo sát kỹ sư phải tránh bóng téc nước, tum thang và nhà bên cạnh. Tấm loại half-cell cắt đôi tế bào giúp giảm phần tổn hao này; so sánh các loại tấm có ở trang thiết bị điện mặt trời.
Biến tần: bộ não của hệ
Biến tần (inverter) làm ba việc. Thứ nhất, đổi điện một chiều từ tấm pin thành điện xoay chiều 220 V (một pha) hoặc 380 V (ba pha), cùng tần số và cùng pha với lưới. Thứ hai, liên tục dò điểm làm việc cho công suất lớn nhất của chuỗi pin (gọi là MPPT) khi nắng thay đổi. Thứ ba, giám sát: biến tần ghi sản lượng từng giờ và gửi lên ứng dụng điện thoại, nên chủ nhà nhìn được hệ đang phát bao nhiêu mà không cần lên mái.
Có hai loại hay gặp ở nhà ở. Biến tần hoà lưới chỉ chạy khi có lưới và tự ngắt khi lưới mất điện, để người sửa đường dây không bị điện giật ngược. Biến tần hybrid có thêm cổng nối pin lưu trữ và đầu ra dự phòng, nên khi lưới mất điện vẫn cấp điện cho các thiết bị chính. Chọn công suất, một pha hay ba pha theo công tơ nhà mình có hướng dẫn chi tiết ở bài chọn biến tần hybrid.
Biến tần còn là nơi cài chế độ bám tải (chống phát ngược): chỉ phát vừa đủ phần nhà đang dùng, không đẩy điện dư lên lưới. Nhiều hệ gia đình chọn chế độ này; nếu muốn bán điện dư thì phải làm thủ tục và tắt chế độ này. Hai lựa chọn được so ở bài hoà lưới bám tải hay bán điện dư.
Tủ điện, dây dẫn và khung đỡ
Phần ít được nhắc nhưng quyết định hệ có an toàn lâu dài hay không. Tủ điện của hệ chia hai nửa: phía một chiều có cầu chì hoặc aptomat DC và thiết bị chống sét lan truyền; phía xoay chiều có aptomat, chống dòng rò và chống sét. Hệ hybrid thường thêm bộ chuyển nguồn tự động (ATS) để tách tải dự phòng khỏi lưới khi mất điện. Ảnh đầu bài là biến tần và tủ điện của một công trình hybrid 12,4 kWp ở Quảng Ninh.
Dây dẫn phía tấm pin phải là cáp DC chuyên dụng chịu nhiệt và tia cực tím, đi trong ống hoặc máng bảo vệ, đầu nối cùng loại với tấm pin. Khung đỡ bằng nhôm hoặc thép mạ, bắt theo từng kiểu mái: kẹp tôn, móc ngói hay khung nâng trên mái bằng. Cách làm từng kiểu mái và lỗi hay gặp có ở bài lắp điện mặt trời mái tôn, mái ngói, mái bằng; các điểm bảo vệ an toàn điện có ở bài điện mặt trời áp mái có an toàn không.
Công tơ hai chiều và lưới điện
Công tơ thường chỉ đo điện nhà mua vào. Khi hệ được phép phát điện dư lên lưới, điện lực thay bằng công tơ hai chiều, đo riêng điện mua và điện phát để thanh toán. Theo Nghị định 58/2025/NĐ-CP đã sửa bởi Nghị định 243/2026/NĐ-CP, hộ gia đình lắp điện mặt trời mái nhà đấu nối hạ áp không cần giấy phép nhưng phải gửi thông báo tới UBND cấp xã trước khi lắp; muốn bán điện dư thì làm thêm thủ tục với điện lực. Các bước có ở bài lắp điện mặt trời có cần xin phép không.
Hệ chọn bám tải thì không cần công tơ hai chiều vì không phát lên lưới. Dù vậy hệ vẫn nối song song với lưới: lưới là nguồn bù khi nắng yếu, và là mốc điện áp, tần số để biến tần hoà theo.
Pin lưu trữ (hệ hybrid)
Pin lưu trữ là phần thêm vào của hệ hybrid. Ban ngày, điện tấm pin phát dư so với nhu cầu được nạp vào pin; buổi tối biến tần lấy ra dùng trước khi phải mua điện lưới, và khi lưới mất điện thì pin cấp cho các mạch dự phòng. Pin gia đình hiện nay chủ yếu là lithium sắt phốt phát (LiFePO4), tính dung lượng bằng kWh. Chọn bao nhiêu kWh và đọc thông số DoD, chu kỳ xem ở bài pin lưu trữ LiFePO4 cho gia đình, hoặc thử ngay công cụ pin lưu trữ dùng được bao lâu.
Chênh lệch giá chủ yếu nằm ở phần này: theo bảng giá tham khảo, hệ 6 kWp hoà lưới khoảng 67 triệu đồng, bản hybrid có pin khoảng 105 triệu đồng. Có nên trả thêm khoản đó không tuỳ nhà dùng điện buổi tối nhiều hay hay mất điện; trắc nghiệm nhanh ở công cụ hoà lưới hay hybrid.
Bảng tóm tắt và số tấm theo cỡ hệ
| Bộ phận | Làm gì | Cần xem khi chọn |
|---|---|---|
| Tấm pin | Đổi ánh sáng thành điện một chiều | Công suất mỗi tấm (Wp), loại tế bào, bảo hành hiệu suất |
| Biến tần | Đổi DC sang AC, dò công suất tối đa, giám sát | Hoà lưới hay hybrid, công suất, một pha hay ba pha |
| Tủ điện DC/AC | Đóng cắt, chống sét, chống dòng rò | Thiết bị đúng dòng định mức, có chống sét cả hai phía |
| Khung, dây dẫn | Giữ tấm pin, dẫn điện từ mái xuống | Nhôm hoặc thép mạ, cáp DC chịu UV, đầu nối cùng loại |
| Công tơ hai chiều | Đo điện mua và điện phát lên lưới | Chỉ cần khi bán điện dư; do điện lực lắp |
| Pin lưu trữ | Trữ điện dư dùng buổi tối, dự phòng mất điện | Dung lượng kWh, DoD, số chu kỳ, chỗ đặt |
Số tấm và diện tích mái tăng theo cỡ hệ, còn biến tần và tủ điện mỗi hệ chỉ một bộ. Bảng dưới lấy đúng các cỡ hệ trong bảng giá đang dùng ở công cụ báo giá, sản lượng theo số PVGIS Hà Nội.
Vuốt ngang để xem đủ bảng
| Hệ | Hợp hoá đơn | Số tấm | Mái cần | Sản lượng/ngày | Sản lượng/tháng |
|---|---|---|---|---|---|
| 5 kWp | Dưới 1 triệu | 9 tấm | ≈ 24 m² | ≈ 14,5 kWh | ≈ 442 kWh |
| 6 kWp | 1 – 2 triệu | 10 tấm | ≈ 27 m² | ≈ 17,4 kWh | ≈ 530 kWh |
| 8 kWp | 2 – 3 triệu | 14 tấm | ≈ 38 m² | ≈ 23,2 kWh | ≈ 707 kWh |
| 10 kWp | 3 – 4 triệu | 17 tấm | ≈ 46 m² | ≈ 29,0 kWh | ≈ 883 kWh |
| 12 kWp | 4 – 5 triệu | 20 tấm | ≈ 54 m² | ≈ 34,8 kWh | ≈ 1.060 kWh |
| 15 kWp | 5 – 8 triệu | 25 tấm | ≈ 68 m² | ≈ 43,6 kWh | ≈ 1.325 kWh |
| 20 kWp | 8 – 12 triệu | 34 tấm | ≈ 92 m² | ≈ 58,1 kWh | ≈ 1.767 kWh |
| 30 kWp | Trên 12 triệu | 50 tấm | ≈ 135 m² | ≈ 87,1 kWh | ≈ 2.650 kWh |
Từ hệ nhỏ nhất 5 kWp (9 tấm) tới hệ 30 kWp (50 tấm), cấu tạo không đổi, chỉ khác số tấm và cỡ biến tần. Muốn biết nhà mình hợp cỡ nào, dùng công cụ tính công suất hoặc báo giá online; nhà ở Hà Nội xem thêm giá và công trình gần nhà ở trang lắp điện mặt trời Hà Nội.
